کتاب ها » جامعه‌شناسی فرهنگ و توسعه /کد 299

کتاب جامعه‌شناسی فرهنگ و توسعه

(1 رای)
نویسنده دکتر محمد حیدرپور کلیدسر
ناشر ساکو
تعداد صفحات ۲۲۸
قیمت ۲۸,۰۰۰ تومان

پیشگفتار

بحث در زمینة فرهنگ و توسعه به طور عام و توسعه سیاسی به طور خاص و موانع آن در کشورهای توسعه نیافته و یا در حال توسعه یکی از موضوعات بسیار مهمی است که پس از جنگ جهانی دوم در میان اندیشمندان اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی به امری رایج تبدیل شده است. با وجود آنکه ده‌ها سال است که درباره این موضوع مهم، نظریه‌های گوناگون و متنوعی از سوی جامعه‌شناسان، اقتصاددانان و دیگر دانشمندان علوم اجتماعی صورت گرفته است ولی هنوز هم بحث و گفتگو در ارتباط با توسعه و تنگناهای آن از طراوت و تازگی خاصی حداقل در میان اندیشمندان اجتماعی ایران برخوردار است.

یکی از علل مهم طراوت و تازگی و رایج بودن بحث توسعه در شکل کلی آن و توسعه سیاسی به طور خاص در جامعة ما این است که شرایط حاکم بر جامعه ما هنوز وضعیت و موقعیت یک جامعه توسعه یافته نیست بلکه شرایط و وضعیت یک جامعه در حال توسعه را داراست و روند طولانی شدن این گذار سبب شده است که بعضی به طنز گویند که ما در حال گشت و گذار در مسیر توسعه هستیم و قصد عبور از آن را نداریم. البته در این طنز اجتماعی حقیقت تلخی نهفته است، زیرا هنوز میان نخبگان فکری، اجتماعی و سیاسی ما اجماعی در زمینه توسعه در ابعاد گوناگون آن، برنامه‌های توسعه و چگونگی تحقق و اجرای آن وجود ندارد. متأسفانه حتی در عنوان نمودن مفهوم توسعه تشکیک صورت گرفته است و بعضاً تأکیدات خاصی در کاربرد اصطلاحات دیگری همچون پیشرفت، ترقی و ... که بار معنایی نارساتری از مفهوم توسعه دارند، وجود دارد. در صورتی که در پشت مفهوم توسعه، ادبیات غنی‌ای وجود دارد.

ردیابی فکر توسعه و مفاهیم مرتبط با آن یعنی اندیشه ترقی و پیشرفت ایران به شیوه مدرن، ما را به سؤال عباس میرزا ولیعهد قاجاریه و فرمانده سپاه ایران در مقابل قوای روسیه درباره علل عقب ماندگی جامعه ایران که متعاقب شکست‌های مکرر سپاه ایران از روسیه در اوایل قرن نوزدهم میلادی، مطرح می‏شود، می‌رساند. راهکاری که عباس میرزا در آن شرایط بحرانی پیدا می‌کند کسب فناوری غربی‌ها به‌ویژه تکنولوژی جنگ افزاری آ‏نها ‏بود. پس از او امیرکبیر از طریق تأسیس مدرسه دارالفنون و آموزش علوم مدرن به جوانان ایرانی و اعزام دانشجو به کشورهای اروپایی برای تحصیل علوم مدرن و حرکت‌ها و اقدامات اصلاحی دیگر در صدد رفع عقب ماندگی جامعة ایران برآمد ولی اصلاحات او با برکناری و سپس قتل او متوقف شد. اما اندیشه ترقی‌خواهی و اصلاحات اجتماعی مردم و در رأس آن روشنفکران ترقی‌خواه ایران که با افکار مدرن و آزادی‌خواهانه فیلسوفان و اندیشمندان بزرگ عصر روشنگری و محصول آن یعنی انقلاب کبیر فرانسه و شعارهای آن یعنی آزادی، برابری و برادری آشنا شده بودند، هرگز خاموش نشد. در عصر مشروطیت هر چند تعداد افراد تحصیل کرده و شهرنشین به نسبت جمعیت ایران اندک بود و تعداد روشنفکران جامعه بسیار قلیل و آن هم مأوای بیشترشان خارج از ایران بود، ولی همین قشر کوچک شهری و روشنفکران اندک عزمی استوار داشتند تا جامعه ایران را در مسیر توسعه و یا به تعبیر خودشان رشد، ترقی، پیشرفت و قانون‌گرایی قرار دهند. اوج ترقی‌خواهی و نقطه عطف این اقدامات اصلاحی، انقلاب مشروطیت و محصول شکوهمند این انقلاب تشکیل پارلمان و محدود شدن قدرت دربار بود. اما هرج و مرج اجتماعی و سیاسی حاکم بر جامعة ایران به دلیل شرایط بحرانی جهانی (وقوع جنگ جهانی اول) و حرکت‌های جدایی طلبانه اقلیت‌های قومی در ایران و فرهنگ و ساختار سنتی حاکم بر جامعة ایران مانع تحقق اهداف ترقی خواهانة انقلاب مشروطه شد.

با این وجود، از دل این تحولات ناهمسو، با روی کار آمدن پهلوی اول بعضی از آرمان‌های مشروطه خواهان و روشنفکران ایرانی تحت استراتژی نوسازی آمرانه به وقوع پیوست و می‌توان آن را «دوره صنتعی شدن و اروپایی کردن آداب و رسوم (کاتوزیان، 1386)» نام نهاد. اما در دوره پهلوی دوم است که نوسازی به طرز جدی و مؤثر مطرح می‌شود و دولت عامل نوسازی می‌گردد. دولت مرکزی قوی می‌شود و سیاست ارشادی دولت به صنعتی شدن مملکت و ایجاد زیربنای اقتصادی مدد می‌کند. سازمان حکومتی شکل غربی به خود می‌گیرد، علم و فن غربی وارد ایران می‌گردد ولی ساختار و عملکرد حکومت، ماهیت دموکراتیک پیدا نمی‏کند و جامعة ایران در دستیابی به توسعه سیاسی ناکام می‌ماند. به عبارت دیگر به جنبه سخت افزاری مدرنیته توجه می‌شود ولی به اساس مدرنیته که همانا عقلانیت انتقادی و دگرگونی و توسعة فرهنگی و متعاقب آن توسعه سیاسی که در جوامع اروپایی رخ داده و تکنولوژی مدرن محصول آن تحول فرهنگی و توسعه سیاسی است بها کافی داده نمی‌شود. به سخن دیگر، در دورة پهلوی دوم، نخبگان سیاسی حاکم و تکنوکرات‌های برنامه‌ریز «بعد فرهنگی توسعه را از یاد بردند» (‏‏بهنام، 1391: 138) و به «بعد سیاسی توسعه، توجة لازم را نکردند» (‏‏آبراهامیان، 1385: 390) و در نتیجه بدنه جامعة ایران در عصر پهلوی دوم فرصت و مجال دگرگونی و توسعة فرهنگی و پذیرش عقل مدرن پرسشگر و انتقادی و توسعه سیاسی را نیافت و نظام ارزشی سنتی بطن جامعه و نظام سیاسی اقتدارگرا جامعه دست نخورده باقی ماند. به عبارت دیگر جامعه ایران در دوره پهلوی دوم گام‌های مؤثری در توسعة اقتصادی و اجتماعی برداشت ولی به دلیل توجه شایسته و بایسته نکردن به «توسعه فرهنگی» و بی‌توجهی به «توسعه سیاسی»، مدرن و توسعه یافته نشد.

اندیشه ترقی و پیشرفت و توسعه‌خواهی در ایران و در شکل مدون‌تر و به طور اخص اجرای برنامه‌های توسعه در ایران زودتر از بسیاری از کشورهای هم ردیف نظیر مالزی، کره جنوبی و حتی چین آغاز شد. امروزه این کشورها سامان پیدا کرده‌اند و به اندازه‌ای از توسعه دست یافته‌اند و سطح تکنولوژی آ‌نها به حدی رشد کرده است که محصولات صنعتی و تکنولوژیک آ‌نها به اکثر کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته صادر می‌شود ولی ما منابع ملی و انرژی فکری و دیگر سرمایه‌های خود را صرف اقناع یکدیگر می‌کنیم.

در حال حاضر که دولت اعتدال و تدبیر و امید، سکان سیاسی کشور را به دست گرفته و از تمام نخبگان جامعه اعم از دانشجویان، اساتید و روشنفکران دعوت به مشارکت در ارائه راهکار و برنامه در حل مشکلات و معضلات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نموده است، فرصت و زمینة اجتماعی مساعدی فراهم شده است تا موانع فرهنگی توسعه سیاسی مطرح گردد و مسأله توسعه نیافتگی جامعه ما به‌ویژه از بُعد فرهنگی و سیاسی با رویکرد و چشم‌انداز جامعه‌شناسی فرهنگ و توسعه، مورد بررسی و کنکاش علمی قرار گیرد ‏‏و به تحلیل و تبیین علل فرهنگی طولانی شدن دوره گذار جامعه ما از وضعیت در حال توسعه و در تکاپوی دموکراسی و آزادی به حالت توسعه یافته و دست یافته به دموکراسی و آزادی پرداخته شود.

اهمیت بررسی جامعه‌شناختی بُعد فرهنگی ‏‏و نقش آن در توسعه سیاسی در هر دوره، حساسیت‌ها و چالش‌های خاص خود را دارد. در حال حاضر با وجود جریان و یا جریان‌های سیاسی حاکم که خود را متولی فرهنگ و سیاست جامعه می‌دانند و نقش ارشادی و تعیین‌کننده‌ای برای خود قائل‌اند، بررسی مستقل و به دور از هر گونه سوگیری[1] در چنین فضایی کاری سخت و دشوار است.

محقق با توجه به همه این دشواری‌ها، سعی و تلاشش بر آن است که ابتدا با الگو قرار دادن شیوه کارگونار میردال در حفظ عینیت تحقیق از طریق «تبیین صریح ارزش گذاری‌ها و ترفیع آنها به سطح شعور آگاه و تعریف مشخص و آشکار آنها» (میردال، 1382: 75) به بررسی موانع فرهنگی ‏‏توسعه سیاسی بپردازد.

البته در این راستا و در بررسی علل و عوامل ناکامی جامعه ایران در دستیابی به توسعه و به طور خاص توسعه سیاسی تحقیقات بسیاری انجام شده است که در بخش پیشینه و ادبیات تحقیق به مهمترین آنها ‏پرداخته می‏شود و یافته‏های ‏آن پژوهشگران مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

 

دکتر محمد حیدرپور کلیدسر

      تابستان 1397         

 



[1] .Bias

 

پیشگفتار 7

 

فصل اول: کلیات (تعریف مفاهیم اساسی مربوط به جامعه‌شناسی فرهنگ و توسعه)

جامعه‌شناسی فرهنگ.. 12

مفهوم فرهنگ.. 13

تفاوت فرهنگ و تمدن. 15

رابطة بین دین و فرهنگ.. 16

توسعه فرهنگی. 17

نسبیت‌گرایی فرهنگی. 19

تغییرات فرهنگی. 20

اشاعة فرهنگی. 21

تکامل فرهنگی. 21

تداوم فرهنگی. 22

هویت فرهنگی. 23

جامعه‌شناسی توسعه. 24

توسعه. 25

نوسازی.. 27

توسعه فرهنگی. 28

توسعه سیاسی. 30

توسعة انسانی. 31

توسعة اجتماعی. 33

جامعه توسعه یافته. 36

 

فصل دوم: رویکردهای فرهنگی، سیاسی ـ اقتصادی و سیاسی ـ فرهنگی به توسعه

مقدمه. 38

گروه اول: رویکرد فرهنگی به توسعه. 40

غلامرضا انصاف‌پور 40

جمشید بهنام. 46

رامین جهانبگلو 47

مقصود فراستخواه 49

مالکوم واترز 54

دانیل لرنر 56

گروه دوم: رویکرد سیاسی و اقتصادی.. 58

احمد اشرف.. 58

محمد علی همایون کاتوزیان. 61

صادق زیبا کلام. 63

یرواند آبراهامیان. 67

حسین بشیریه. 75

حسین عظیمی(آرانی) 78

ساموئل هانتینگتون. 83

جان فوران. 85

گروه سوم: رویکرد فرهنگی و سیاسی. 89

مصطفی ازکیا 89

کاظم علمداری.. 92

حسن قاضی مرادی.. 94

عباس میلانی. 97

سید جواد طباطبایی. 103

کارل آوگوست ویتفوگل. 109

رونالد اینگلهارت و کریستین ولزل. 113

ژان پیر دیگار، برنار هورکاد و یان ریشار 115

ارزیابی مطالعات پیشین. 120

 

فصل سوم: دیدگاه‌های نظری توسعه و فرهنگ

مقدمه. 126

مکتب نوسازی.. 126

مکتب نوسازی کلاسیک.. 127

نظریه نوسازی اجتماعی. 128

آیزنشتاد 128

اورت راجرز 129

دانیل لرنر 130

نظریه‏های ‏فرهنگی نوسازی.. 131

ماکس وبر 131

رابرت بلا. 135

مانگلا پوس.. 135

کلیفورد گیرتز 136

رز 136

لارنس هریسون و رونالد اینگلهارت.. 136

نظریه‏های ‏توسعه سیاسی. 138

لوسین پای.. 138

جیمز اس .کلمن. 138

نظریه یا الگوی توسعه سیاسی هانتینگتون. 139

الزامات و شاخص‌های توسعه سیاسی. 141

مکتب نوسازی جدید. 142

نظریه بازنگری شده نوسازی اینگلهارت و ولزل. 144

ارزیابی رویکردها و دیدگاه‌های نظری تحقیق. 145

 

فصل چهارم: جامعه‌شناسی موانع فرهنگی توسعة سیاسی در ایران

مقدمه. 166

موانع فرهنگی توسعه سیاسی. 166

فرهنگ اقتدارگرای حاکم بر نهاد پادشاهی (نظام سیاسی) حاکم بر ایران. 167

چگونگی شکل‌گیری فرهنگ اقتدارگرایی در ایران. 171

فرهنگ اقتدارگرای حاکم بر نظام سیاسی ایران در دورة معاصر 176

فرهنگ سنتی ریشه‌دار غیر عقلانی و ضد دموکراتیک در جامعه، نهاد پادشاهی و نهاد سنت و دین در دورة معاصر 181

مؤلفه‏های ‏فرهنگی مناسب برای فرایند توسعه سیاسی. 182

حاکمیت نگرش علمی و عقلانی بر باورهای فرهنگی جامعه و پرهیز از تقدیرگرایی، عقاید قالبی و خرافه گرایی. 183

باور فرهنگی به دموکراسی ‏‏(مردم سالاری) 184

‏‏باور فرهنگی به عدالت اجتماعی و دسترسی انسان‌ها ‏به امکانات و منابع فرهنگی برابر 186

اعتقاد محکم و باور فرهنگی به ضرورت احترام به حقوق دیگران. 188

اعتقاد قوی و باور فرهنگی به لزوم نظم‌پذیری جمعی ‏‏ 190

باور فرهنگی به آزادی و دسترسی آزاد به رسانه‏ها ‏و حقوق فرهنگی. 191

باور فرهنگی به رویکرد انتقادی.. 194

باور فرهنگی به ارتقا فرهنگ عمومی. 195

باور فرهنگی به اهمیت مشارکت مردم در امور فرهنگی و سیاسی. 197

توسعه و گسترش فرهنگ گفتگو 199

مانع فرهنگی در قالب حاکمیت توهم توطئه در بین اقشار گوناگون ایران. 201

توهم توطئه در بین ایرانیان. 202

پیامدهای توهم توطئه در ایران معاصر 214

ارزیابی پیامدهای توهم توطئه در جامعة ایران دورة معاصر 219

کتابنامه  221

نویسنده دکتر محمد حیدرپور کلیدسر
ناشر ساکو
نوبت چاپ یکم
شابک 978-600-479-037-6
قطع کتاب وزیری
تعداد صفحات ۲۲۸
قیمت ۲۸,۰۰۰ تومان
زبان کتاب فارسی
تاریخ ثبت در سایت ۷ مهر ۱۳۹۷
شما میتوانید از طریق فرم زیر نظر خود را بیان نمایید:

نام
ایمیل
نظر شما
کد امنیتی (حروف بزرگ و کوچک یکسان است)

دسته بندی موضوعی